Fundacja rodzinna a zachowek - co musisz wiedzieć

Budujesz firmę od dwudziestu lat i zaczynasz myśleć: co będzie, gdy mnie zabraknie? Fundacja rodzinna nie jest magicznym sposobem na natychmiastowe i bezwarunkowe wymazanie zachowku - i wbrew pozorom to dobra wiadomość. Bo zamiast ryzykownych, fikcyjnych obejść, daje legalne i bezpieczne narzędzie do kontrolowania i ograniczania tych roszczeń z wyprzedzeniem.

Fundacja rodzinna to instytucja wprowadzona ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. ^[1]. Jej główne zadanie - gromadzenie i zarządzanie majątkiem rodzinnym w sposób, który przetrwa pokolenia, często przy zachowaniu bardzo korzystnych zasad opodatkowania. Na koniec 2024 r. w Centralnym Rejestrze Fundacji Rodzinnych (CRFR) figurowało ponad 1 700 wpisanych podmiotów - narzędzie trafia szczególnie do przedsiębiorców z majątkiem powyżej 1 mln zł. Ale jedno pytanie wraca jak bumerang: czy i kiedy majątek wniesiony do fundacji „znika" dla spadkobierców uprawnionych do zachowku?

Komu przysługuje zachowek i ile wynosi?

Zanim zaplanuje się strukturę fundacji, warto wiedzieć, ile konkretnie może wynieść roszczenie zachowkowe. Przyjmijmy prosty scenariusz: majątek o wartości 2 000 000 zł, brak małżonka i dwójka dorosłych dzieci. W takim wypadku każde z nich - nawet jeśli zostało pominięte w testamencie - może domagać się zachowku w wysokości aż 500 000 zł.

Zachowek reguluje Kodeks cywilny ^[2]. Uprawnionymi do niego są zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice (jeśli zmarły nie pozostawił dzieci). Standardowo wysokość zachowku to połowa wartości udziału spadkowego, który przypadałby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli jednak uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy, stawka rośnie do dwóch trzecich tego udziału.

Co kluczowe, przy obliczaniu zachowku bierze się pod uwagę nie tylko czysty spadek, ale też darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia. I tu pojawia się fundamentalne pytanie: jak na tym tle traktowany jest majątek wniesiony do fundacji rodzinnej?

Co mówią przepisy: fundusz założycielski a substrat zachowku

Ustawa o fundacji rodzinnej wprost zmieniła Kodeks cywilny, wprowadzając art. 993 § 2 KC. Stanowi on, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku fundusz założycielski fundacji rodzinnej ^[1].

Czy to oznacza, że majątek w fundacji nigdy nie „znika"? Niezupełnie - i tu kryje się kluczowa zaleta tego rozwiązania. Kluczem jest czas.

Zgodnie z nowymi przepisami (art. 994 § 1 KC), fundusz założycielski przestaje być wliczany do zachowku po upływie 10 lat od jego wniesienia do fundacji - reguła ta dotyczy osób, które nie są spadkobiercami ani beneficjentami. Ponadto, jeśli uprawniony do zachowku jest beneficjentem fundacji, wszelkie otrzymane przez niego świadczenia wprost pomniejszają należny mu zachowek (art. 991 § 2 KC) ^[1].

Przykład w praktyce: Właściciel firmy budowlanej wniósł do fundacji udziały o wartości 4 000 000 zł. Ma dwoje dorosłych dzieci. Jedno angażuje się w biznes i zostaje beneficjentem fundacji, drugie wybrało inną drogę i nie zostało w niej uwzględnione. Co dzieje się w przypadku śmierci fundatora?

• Scenariusz A (śmierć przed upływem 10 lat): Wartość funduszu założycielskiego (4 mln zł) zostanie doliczona do substratu zachowku, a pominięte dziecko będzie mogło domagać się spłaty. Świadczenia, które w tym czasie otrzymało drugie dziecko - beneficjent - zostaną zaliczone na poczet jego własnego zachowku (art. 991 § 2 KC / art. 35 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej) ^[1].

• Scenariusz B (fundator żyje dłużej niż 10 lat): To właśnie cel strategiczny. Jeśli fundator pożyje minimum 10 lat od momentu przekazania udziałów, a pominięte dziecko nie będzie powołane do spadku po nim, przy wyliczaniu swojego zachowku nie będzie mogło już sięgnąć po wartość tych 4 milionów złotych.

W docelowym scenariuszu biznes zostaje nienaruszony w jednych rękach, a fundacja w pełni spełnia swoje zadanie: chroni firmę przed nagłym paraliżem finansowym i koniecznością wyprzedawania jej majątku, by spłacić pominiętych spadkobierców. Nikt nie zostaje z niczym - rodzina wciąż może być zabezpieczona przez fundację. To idealny punkt wyjścia do rozmowy o tym, dlaczego fundacja rodzinna daje o wiele większe możliwości niż klasyczny testament.

Jak fundacja rodzinna pomaga zarządzać ryzykiem zachowkowym?

Fundacja rodzinna nie eliminuje roszczeń zachowkowych automatycznie - ale daje narzędzia, żeby zarządzanie nimi stało się przewidywalne. Trzy rzeczy, które warto mieć pod kontrolą przed złożeniem statutu:

• Fundusz założycielski a czas: Przez pierwsze 10 lat od wniesienia majątek powiększa substrat zachowku dla osób niebędących spadkobiercami ani beneficjentami. Dlatego tak ważne jest wczesne zaplanowanie struktury i uruchomienie „zegara sukcesyjnego" jeszcze za życia fundatora.

• Świadczenia pomniejszają zachowek: Regularne wypłaty z fundacji na rzecz beneficjentów zalicza się na poczet ich przyszłego zachowku (art. 991 § 2 KC oraz art. 35 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej) ^[1]. To potężne narzędzie, które pozwala zaspokoić finansowo rodzinę i ograniczyć ryzyko konfliktów po śmierci fundatora.

• Podatek od świadczeń zależy od stopnia pokrewieństwa z fundatorem: beneficjenci spoza najbliższej rodziny mogą zapłacić podatek od spadków i darowizn ^[3]. To wymaga osobnej kalkulacji przed wyborem beneficjentów.

Przemyślany statut, dobór beneficjentów i harmonogram świadczeń mogą znacząco ograniczyć konflikty spadkowe. Jeśli rozważasz różne modele optymalizacji struktury własnościowej, warto też sprawdzić, kiedy zmiana formy prawnej prowadzenia biznesu staje się opłacalna - planowanie sukcesji i planowanie podatkowe idą tu w parze.

Skontaktuj się z Kancelarią Piskorek

Planowanie sukcesji z fundacją rodzinną to nie formularz do wypełnienia - to strategia, która wymaga połączenia prawa spadkowego, podatkowego i korporacyjnego. Zajmiemy się całą strukturą - Ty skup się na biznesie i rodzinie. Zaprojektujemy rozwiązanie, które ochroni majątek i zabezpieczy prawa bliskich. Bez nieprzyjemnych niespodzianek po latach.

Napisz na biuro@piskorektax.pl lub zadzwoń: tel. 81 710 80 50.

Przypisy

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326) - art. 35 ust. 1-2, art. 129 pkt 2-3 ↩
2. Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z dnia 27 maja 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795) - art. 991-993 ↩
3. Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 2026 poz. 478) ↩